ในยุคที่สถาบันการศึกษาไม่ได้มีบทบาทเพียงการจัดการเรียนการสอนภายในห้องเรียนเท่านั้น แต่ยังต้องเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาคน พัฒนาองค์ความรู้ สร้างนวัตกรรม และขับเคลื่อนสังคมให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างยั่งยืน แนวคิดเรื่อง SROI หรือ Social Return on Investment จึงกลายเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยสะท้อนให้เห็นว่า “การลงทุนทางการศึกษา” สามารถสร้างคุณค่ากลับคืนสู่ผู้เรียน ชุมชน สังคม และประเทศชาติได้มากน้อยเพียงใด

SROI คืออะไร

SROI หรือ Social Return on Investment หมายถึง การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน โดยไม่ได้พิจารณาเฉพาะผลตอบแทนในรูปแบบของตัวเงินเท่านั้น แต่ยังให้ความสำคัญกับคุณค่าทางสังคมที่เกิดขึ้นจากโครงการ กิจกรรม หรือนโยบายต่าง ๆ เช่น การพัฒนาคุณภาพชีวิต การเพิ่มโอกาสทางการศึกษา การสร้างอาชีพ การลดความเหลื่อมล้ำ การยกระดับสุขภาวะของประชาชน และการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน

กล่าวอย่างเข้าใจง่าย SROI คือเครื่องมือที่ช่วยตอบคำถามว่า

“สิ่งที่เราลงทุนไป สร้างประโยชน์และคุณค่ากลับคืนสู่สังคมอย่างไร และมากเพียงใด”

ตัวอย่างเช่น หากสถาบันการศึกษาจัดโครงการบริการวิชาการเพื่อพัฒนาทักษะอาชีพให้กับประชาชนในชุมชน ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นอาจไม่ได้มีเพียงจำนวนผู้เข้าร่วมอบรมเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการที่ประชาชนสามารถนำความรู้ไปประกอบอาชีพ เพิ่มรายได้ ลดรายจ่ายในครัวเรือน หรือพัฒนาคุณภาพชีวิตของตนเองและครอบครัวได้ สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็น “คุณค่าทางสังคม” ที่สามารถนำมาวิเคราะห์และสะท้อนผลลัพธ์ผ่านแนวคิด SROI ได้

ทำไม SROI จึงเกี่ยวข้องกับการศึกษา

การศึกษาเป็นการลงทุนระยะยาวที่ส่งผลต่อทั้งบุคคล สังคม และเศรษฐกิจ การพัฒนาผู้เรียนหนึ่งคนไม่ได้หมายถึงการเพิ่มวุฒิการศึกษาเท่านั้น แต่ยังหมายถึงการสร้างพลเมืองที่มีความรู้ มีทักษะ มีคุณธรรม มีความสามารถในการประกอบอาชีพ และสามารถสร้างประโยชน์ให้กับสังคมได้ในอนาคต

ในอดีต การประเมินผลทางการศึกษามักเน้นตัวชี้วัดเชิงปริมาณ เช่น จำนวนผู้เรียน จำนวนบัณฑิต อัตราการสำเร็จการศึกษา หรือจำนวนผลงานวิจัย แต่ในปัจจุบัน สังคมคาดหวังให้สถาบันการศึกษาสามารถแสดงให้เห็นถึง “ผลกระทบที่แท้จริง” ที่เกิดขึ้นจากการดำเนินงาน เช่น บัณฑิตสามารถนำความรู้ไปใช้ในการทำงานได้จริงหรือไม่ งานวิจัยสามารถนำไปแก้ปัญหาชุมชนได้มากน้อยเพียงใด การบริการวิชาการช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนอย่างไร และกิจกรรมของนักศึกษาสามารถสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงบวกต่อสังคมได้หรือไม่

ดังนั้น SROI จึงเป็นแนวคิดที่ช่วยให้สถาบันการศึกษามองเห็นคุณค่าของภารกิจต่าง ๆ ได้กว้างและลึกมากขึ้น ไม่ใช่เพียงการวัดผลจากกิจกรรมที่เกิดขึ้น แต่เป็นการวัดผลลัพธ์และผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอย่างแท้จริง

SROI กับภารกิจของสถาบันอุดมศึกษา

สถาบันอุดมศึกษามีพันธกิจสำคัญหลายด้าน ทั้งการผลิตบัณฑิต การวิจัย การบริการวิชาการ การทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม และการบริหารจัดการองค์กร แนวคิด SROI สามารถนำมาเชื่อมโยงกับพันธกิจเหล่านี้ได้อย่างเป็นรูปธรรม

1. การผลิตบัณฑิตที่ตอบโจทย์สังคม

การจัดการศึกษาในปัจจุบันต้องมุ่งเน้นการพัฒนาผู้เรียนให้มีสมรรถนะที่สอดคล้องกับความต้องการของโลกการทำงานและความเปลี่ยนแปลงของสังคม ไม่ว่าจะเป็นทักษะวิชาชีพ ทักษะดิจิทัล ทักษะการคิดวิเคราะห์ ทักษะการสื่อสาร การทำงานเป็นทีม และความรับผิดชอบต่อสังคม

เมื่อบัณฑิตสามารถนำความรู้ไปประกอบอาชีพ มีรายได้ที่มั่นคง ช่วยพัฒนาองค์กร หรือสร้างนวัตกรรมใหม่ ๆ ให้กับชุมชนและสังคม นั่นคือผลตอบแทนทางสังคมที่เกิดจากการลงทุนด้านการศึกษา

2. การวิจัยและนวัตกรรมเพื่อแก้ปัญหาจริง

งานวิจัยของสถาบันการศึกษาไม่ควรหยุดอยู่เพียงการตีพิมพ์เผยแพร่ในวารสารวิชาการเท่านั้น แต่ควรสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้จริง ทั้งในระดับชุมชน อุตสาหกรรม ระบบบริการสุขภาพ หรือการพัฒนานโยบายสาธารณะ

การวิจัยที่สามารถลดต้นทุน เพิ่มประสิทธิภาพ สร้างผลิตภัณฑ์ใหม่ พัฒนาระบบบริการ หรือแก้ปัญหาด้านสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชนได้ ถือเป็นตัวอย่างของคุณค่าทางสังคมที่สามารถสะท้อนผ่าน SROI ได้อย่างชัดเจน

3. การบริการวิชาการเพื่อยกระดับชุมชน

การบริการวิชาการเป็นพันธกิจสำคัญที่เชื่อมโยงมหาวิทยาลัยกับสังคมโดยตรง การนำองค์ความรู้จากคณะและมหาวิทยาลัยไปถ่ายทอดให้กับประชาชน ชุมชน หน่วยงานภาครัฐ หรือภาคเอกชน สามารถสร้างผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม เช่น เพิ่มทักษะอาชีพ พัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชน ส่งเสริมสุขภาพ ลดค่าใช้จ่าย หรือสร้างรายได้ให้กับประชาชน

SROI จึงช่วยให้การบริการวิชาการไม่ใช่เพียงการรายงานจำนวนโครงการหรือจำนวนผู้เข้าร่วม แต่สามารถสะท้อนให้เห็นว่าโครงการเหล่านั้นสร้างคุณค่ากลับคืนสู่สังคมอย่างไร

4. การพัฒนานักศึกษาให้เป็นพลเมืองที่มีคุณภาพ

กิจกรรมนักศึกษา การเรียนรู้จากประสบการณ์จริง การทำงานร่วมกับชุมชน และการมีจิตอาสา ล้วนเป็นกระบวนการสำคัญในการพัฒนาผู้เรียนให้มีความรับผิดชอบต่อสังคม

เมื่อผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติจริง เห็นปัญหาจริง และร่วมสร้างแนวทางแก้ไขปัญหาในพื้นที่จริง ผู้เรียนจะไม่ได้รับเพียงความรู้ทางวิชาการ แต่ยังได้รับทักษะชีวิต ความเข้าใจผู้อื่น และจิตสำนึกในการใช้ความรู้เพื่อประโยชน์ของส่วนรวม ซึ่งเป็นคุณค่าทางสังคมที่มีความสำคัญต่อการศึกษาในศตวรรษปัจจุบัน

SROI กับการศึกษาด้านสุขภาพและการแพทย์บูรณาการ

สำหรับคณะการแพทย์บูรณาการ การนำแนวคิด SROI มาใช้สามารถสะท้อนคุณค่าของการดำเนินงานได้อย่างหลากหลาย เนื่องจากการศึกษา งานวิจัย และการบริการวิชาการด้านสุขภาพ มีความเกี่ยวข้องโดยตรงกับคุณภาพชีวิตของประชาชน

การผลิตบัณฑิตด้านการแพทย์บูรณาการไม่ได้เป็นเพียงการสร้างบุคลากรวิชาชีพเข้าสู่ตลาดแรงงาน แต่ยังเป็นการสร้างกำลังคนที่มีความรู้ด้านสุขภาพแบบองค์รวม สามารถดูแลประชาชนด้วยศาสตร์ที่หลากหลาย เชื่อมโยงองค์ความรู้ด้านการแพทย์แผนไทย การแพทย์ทางเลือก วิทยาศาสตร์สุขภาพ สมุนไพร ผลิตภัณฑ์สุขภาพ และนวัตกรรมสุขภาพเข้าด้วยกัน

ในด้านการวิจัย คณะสามารถพัฒนาองค์ความรู้เกี่ยวกับสมุนไพร ผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ การดูแลสุขภาพแบบองค์รวม และนวัตกรรมสุขภาพที่ตอบโจทย์สังคมปัจจุบัน เช่น การส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันโรค การดูแลผู้สูงอายุ การลดภาระค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ หรือการสร้างผลิตภัณฑ์สุขภาพที่มีคุณภาพและปลอดภัย

ในด้านการบริการวิชาการ คณะสามารถนำองค์ความรู้ไปถ่ายทอดสู่ชุมชน เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนมีความรู้ในการดูแลสุขภาพตนเอง สามารถใช้ภูมิปัญญาและทรัพยากรท้องถิ่นอย่างเหมาะสม ตลอดจนพัฒนาผลิตภัณฑ์หรือบริการสุขภาพที่สร้างมูลค่าเพิ่มให้กับชุมชนได้

ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นว่า การดำเนินงานของคณะไม่ได้สร้างผลลัพธ์เฉพาะภายในมหาวิทยาลัยเท่านั้น แต่ยังสามารถสร้างผลกระทบเชิงบวกต่อประชาชน ชุมชน ระบบสุขภาพ และสังคมโดยรวม

SROI ช่วยให้การศึกษาพัฒนาอย่างไร

การนำ SROI มาใช้ในสถาบันการศึกษาช่วยให้เกิดการพัฒนาในหลายมิติ ประการแรก คือช่วยให้หน่วยงานมองเห็นผลลัพธ์ที่แท้จริงของโครงการหรือกิจกรรมต่าง ๆ มากขึ้น จากเดิมที่อาจมองเพียงจำนวนกิจกรรมหรือจำนวนผู้เข้าร่วม ไปสู่การมองว่าผู้เข้าร่วมได้รับประโยชน์อะไร เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างไร และผลลัพธ์นั้นมีความยั่งยืนหรือไม่

ประการที่สอง SROI ช่วยให้การบริหารจัดการทรัพยากรมีประสิทธิภาพมากขึ้น เพราะสามารถนำข้อมูลผลลัพธ์และผลกระทบมาใช้ประกอบการตัดสินใจ ว่าโครงการใดควรพัฒนาต่อ โครงการใดควรปรับปรุง และการลงทุนด้านใดสามารถสร้างคุณค่าต่อสังคมได้สูงสุด

ประการที่สาม SROI ช่วยสร้างความโปร่งใสและความน่าเชื่อถือให้กับองค์กร เพราะเป็นการสื่อสารให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเห็นว่า งบประมาณ เวลา ความรู้ และทรัพยากรที่ใช้ในการดำเนินงาน ได้สร้างประโยชน์กลับคืนสู่สังคมอย่างเป็นรูปธรรม

ประการที่สี่ SROI ช่วยส่งเสริมวัฒนธรรมองค์กรที่มุ่งเน้นผลลัพธ์และคุณค่าต่อสังคม ทำให้บุคลากร นักศึกษา และผู้เกี่ยวข้องตระหนักว่า ทุกภารกิจของคณะสามารถมีส่วนร่วมในการสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ดีให้กับสังคมได้

การศึกษาในปัจจุบันต้องมองไกลกว่าผลสัมฤทธิ์ทางวิชาการ

โลกปัจจุบันเผชิญกับความท้าทายหลายด้าน ทั้งการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ เทคโนโลยี สังคม สุขภาพ สิ่งแวดล้อม และโครงสร้างประชากร การศึกษาจึงต้องปรับบทบาทจากการเป็นเพียงระบบถ่ายทอดความรู้ ไปสู่การเป็นพลังสำคัญในการสร้างความสามารถในการปรับตัว สร้างนวัตกรรม และสร้างสังคมที่มีคุณภาพ การวัดความสำเร็จของการศึกษาจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่คะแนนสอบ จำนวนผู้สำเร็จการศึกษา หรือจำนวนผลงานทางวิชาการเท่านั้น แต่ควรมองไปถึงคุณค่าที่เกิดขึ้นจริงต่อผู้เรียน ครอบครัว ชุมชน และสังคม SROI จึงเป็นแนวคิดที่สอดคล้องกับทิศทางการศึกษาในปัจจุบัน เพราะช่วยให้สถาบันการศึกษาสามารถอธิบายคุณค่าของตนเองได้อย่างชัดเจน ว่าการเรียนการสอน งานวิจัย และการบริการวิชาการที่ดำเนินการอยู่นั้น กำลังสร้างผลกระทบเชิงบวกต่อสังคมในรูปแบบใด ดังนั้น SROI ไม่ใช่เพียงเครื่องมือในการคำนวณผลตอบแทน แต่เป็นแนวคิดที่ช่วยให้สถาบันการศึกษามองเห็น “คุณค่าที่แท้จริง” ของการดำเนินงานในทุกมิติ โดยเฉพาะในยุคที่สังคมต้องการเห็นผลลัพธ์ที่จับต้องได้จากการลงทุนด้านการศึกษา

สำหรับสถาบันอุดมศึกษา SROI ช่วยสะท้อนให้เห็นว่าการผลิตบัณฑิต การวิจัย การบริการวิชาการ และการพัฒนานักศึกษา สามารถสร้างผลกระทบที่มีความหมายต่อผู้เรียน ชุมชน และสังคมได้อย่างไร การศึกษาในปัจจุบันจึงไม่ใช่เพียงการสร้างคนให้มีความรู้ แต่คือการสร้างคนที่สามารถนำความรู้ไปสร้างประโยชน์ สร้างโอกาส และสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนให้กับสังคม

เพราะคุณค่าของการศึกษา ไม่ได้วัดเพียงสิ่งที่เกิดขึ้นในห้องเรียน
แต่ต้องมองถึงผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นกับชีวิตของผู้คนชุมชน และสังคมโดยรวม

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. พท.ป.วัชระ ดำจุติ

รองคณบดี ฝ่ายบริหารและวางแผน
คณะการแพทย์บูรณาการ